یورک دویغیلاری

نوایی ایل خذمتیده

نوایی سمرقند ده ایکن، خراسان نینگ احوالی همان یامان، ابوسعید خلقینی هرتمانلمه ایزماقده ایدی. نوایی خراسان نینگ بودورده گی احوالیگه بهابیره رایکن : « سلطان ابوسعید میرزا زمانیده کیم، خراسان اهلی سمرقند اهلیگه ( بواورنیده سمرقند دن ابوسعید گه ایرگشیب کیلگن عملدارلرکوزده توتیله دی) اسیرایردیلروهرقنده ی ظلم وستم الردین واقع بولسه، بواسیرلر(هرات اهالیسی ) مطیع وفرمانپذیر» دیب یازه دی .

1464- ییلی ابوسعید ایران نینگ غربی قسمیده گی اولکه لرنی اوزیگه قره تیش اوچون کوره ش باشله یدی، آره دن بیرییل اوتر- اوتمس اوآذربایجان ده اولدیریله دی . بوقولی فرصتدن فایده لنگن حسین بایقرا 1461- ییل نینگ باشیده هرات تختینی ایگلله یدی .

سلطان حسین هم آته تامانیدن، هم آنه تامانیدن پادشاه لیکنی دعواقیلیش گه حقلی ایدی. ایکینچیدن، بیرقنچه ییللردن بیری تخت اوچون کوره ش آلیب باره یاتگن حسین بایقرا قولگه کیریتگن شخص لریده اوسته لیک بیلن سیاست یورگیزه ر، اوزارا فیودال نزاع لردن بیزگن خلق اونی قوللب قوتلرایدی .

  خلق ومملکت منفعتنی اویلب علیشیرنوایی حسین بایقرا نینگ هرات تختینی ایگلشی نتیجه سیده مملکت ده آسایشته لیک اورنه تیشی گه امید باغلر، اوز دوستیگه ضمناًیاردم بیره ر،اونینگ خلق اورته سیده آبروسی کوتریلیشی گه حرکت قیلرایدی.

 سلطان حسین هرات تختینی ایگله گنی حقیده گی خبر سمرقندگه هم تیزده ییتیب باره دی. آره دن کوپ اوتمه ی نوایی هرات گه قیته دی. نوایی نینگ هرات گه کیلیشی سببینی ادبیات شناسلرتورلیچه شرح له یدیلر. ایریم لرابوسعید عراق تمان یوریشگه آتلنرایکن، اوغلی سلطان محمدنی هرات تختیگه قوییب کیته دی. شونده سلطان احمد بیلن هرات گه احمد خواجه بیک وعلیشیرنوایی هم بیرگه کیلگن دیب یازه دیلر. باشقه لرایسه علیشیرنوایی حسین بایقرا نینگ هرات تختینی ایگله گنینی ایشتگن همان هرات گه آتلنگنینی ایسته یدیلر. سونگی تیکشیریشلرنتیجه سیده سلطان حسین بایقرا هرات تختینی ایگللب،حاکمیتنی قولگه آلگچ، سمرقندگه مخصوص مکتوب یوللب، نوایینی پایتخت گه چیقریب آلگنی معلوم بولدی . بوفکر«مجالس النفایس» نینگ فخری هراتی تامانیدن قیلنگن ترجمه سیده و« تامه التواریخ» اثریدن کیلتریلگن مثاللربیلن دلیل لنه دی . شونینگدیک، « وقفیه » اثرینی یخشی لب تیکشیریگن فیلالوژی فنلری داکتری ر. عبدالله یوف هم نوایی نینگ اوزسوزلریدن کیلیب چیقیب اونی هراتگه رسمی نامه (منشور) آرقه لی چقیرتیریلگنینی غایت ایشانرلی روشده اثبات قیلدی . علیشیرنوایی نیچه ییللردن بیری سیوگن شهری هرات دن اوزاقده یشب، وطن محبتی اونی جوده قینه گن ایدی .

شونگه دربدرلیک ومحنت مشقت لرنی باشدن اوتکزگن علیشیرهراتگه، دوستی ومکتبداشی قاشیگه یار- برادرلری یانیگه آشیقه دی . حیات نینگ انچه بلند ـ پست نی کورگن، اچیق ـ چوچوکنی تاتگن، نتیجه سیده کتته تجربه آرتیرگن، علم درجه سینی تکاملی گه ییتکزگن علیشیرنوایی ینگی آرزووخیال لربیلن هرات گه ییتیب کیله دی .

1469- ییل اپریل آییده (هجری ییل حسابی بیلن 873- ییل ایدی رمضان آییده ) رمضان هییتی مناسبتی بیلن طنطنه لی قبول مراسم ده علیشیرنوایی دوستی حسین بایقرا نی تبریک لب، اونگه بغشلب یازیلگن « هلالی » قصیده سینی لطفآ تقدیم ایته د ی .

  « هلالی» قصیده سی علیشیرنوایی ایجادیده حجمآ سید حسین اردشیرگه یازیلگن مکتوب ـ مثنوی سیدن سونگ یازیلگن ایکینچی ییریک اثردیر. اونینگ « هلالی» دیب اته لشی کورینگن آی گه تشبیه بولیب، اثرده تخت گه ینگی چیققن سلطان حسین بایقرا مدح ایتیله دی . حسین بایقرا قصیده دن ممنون بوله دی . نوایی خذمتیگه تارتیلیب، اونگه مهردارلیک لوازمی تاپشیریله دی.علیشیرنوایی دولت نینگ برچه حجت لرینی اوزقولیدن اوتکزه ر واونگه مهرباسیب، رسمی لشتیره رایدی .نوایی بودورده ایل آره سیده اوزشعرلری، یوکسک فضل وکمالی بیلن انچه تنیلگن ایدی. ایکینچیدن، یوقاریده آیتیب اوتگنمیزدیک، اوفقط اوزی ایمس، برچه قرینداش ـ اوروغلری بیلن بیرنیچه ییللردن بویان حسین بایقرانی هرتمانلمه قوللب ـ قوتلب کیله یاتگن کیشی لردن ایدی . اوچینچیدن، حسین بایقرا نوایینی یاشلیکدن بیلر، معلوم درجه د ه اوبیلن سرداش دوست بولیب، اونینگ عقل وفراستی، حلال وصاف وجدانلی لیگی، راستگوی لیگی بیلن بیرگه کرکتری نینگ باسیق لیگی، نایاب قابلیتی حقیده یوکسک فکرده ایدی. شاعرقصیده سیدن کورنیشیچه، اونینگ ینگی حکمدارگه مناسبتی هم صمیمی ایدی .

حسین بایقرا علیشیرنوایی گه اوزسراییدن منصب تاپشیره رایکن، اونی اداره ایشلریده، حاکمیتنی مستحکملب آلیشده عمومآ، مملکت وخلق آسایشته لیگینی اورنه تیشده اواینگ ایشانچلی کیشی بولیشنی اوزمصلحتی لری بیلن کتته یاردم بیریشینی یخشی بیلرایدی .چونکه بایقرا هرات تختینی ایگلله گن بولسه ده اطرافده تیموری شهزاده لراونگه قرشی هجوم گه تیارلنه یاتگن ایدیلر.

   سلطان حسین بایقرا هرات تختینی ایگله گنی گه بیرییل بولر- بولمس، یادگارمیرزا تیموری لرنینگ دشمنی بولگن، حسن بیگ ترکمن (اوزون حسن) بیلن تیل بیریکتیریب، 1469- ییل نینگ آخریده سلطان حسین گه قرشی اوریش گه آتلنه دی. حسین بایقرا مملکتنی اوز رقیب لریدن خلاص قیلیش مقصدی بیلن یوره رایکن، هراتده سلطان حسین نینگ دولت اداره اصولیگه قرشی خلق ناراضیلیک بیلدیریب، عصیان کوتره دی. بواحوالدن خبرتاپگن حسین بایقرا قوزغالاننی برطرف قیلیش دیک مسولیتلی ایشنی علیشیرنوایی گه تاپشیره دی .

علیشیرنوایی خلق طلب لرینی نظرگه آلیشینی، ظالم لرنینگ ایسه جزالنیشنی، مملکت ده دولت اورنه تیلیشی لازم لیگی توغریسیده شاه نینگ رسمی فرمایش بیریشنی سوره یدی وفرمانینی آلیب،هرات گه جونب کیته د ی .

علیشیرنوایی خلق قوزغالگن ییرگه ییتیب کیلیب، اونی تیچ لنتیره دی وشاه فرمانینی مسجد جامع منبریدن اوقیشینی بویره د ی. عالی فرمان گه کوره، خلق نینگ بیرمونچه طلبلری قاندیریله دی، اونینگ نفرت وغضبیگه اوچره گن بیر قطار عملدارلرحساب گه آلینه دی و تیگیشلی جزا بیریله دی. یادگارمیرزانینگ ایکینچی یوریشی هم اونینگ مغلوبیتی بیلن توگللنه د ی .

  دیمک حسین بایقرا نینگ بوموفقیتی هم فقط علیشیرنوایی نینگ عاقلانه  مصلحت لری، اویلب قیلینگن ریجه لری،حتی شخصی جسارتی طفیلی یوزه گه چیققن ایدی .

 یادگارمیرزا توگه تیلگن دن کیین خراسان دولتی تمامآ حسین بایقرا قولیگه اوته دی. گرچه باشقه تیموری شهزاده لرهرات تختیگه تیز- تیزخوف سالیب تورسه لرهم، حسین بایقرا اولرنی آسانلیکچه برطرف ایتروبونده اونگه دایم علیشیرنوایی خواه او، خواه بویول بیلن یاردم گه کیلرایدی.

  دستلبکی حکمرانلیک ییللریده سلطان حسین ابوسعید گه قره مه ـ قرشی اوله راق، حاکمیتنی مستحکم لش، مملکت نی آباد قیلیش، هراتنی مدنی مرکزگه ایلنتیریش اوچون بارامکانیت لرنی ایشگه سالدی . بوساحه هم شاه علیشیرنوایی گه تیه نر وهرقنده ی مرکب مساله لرده اونگه مراجعت قیلرایدی .گرچه علیشیرنوایی حسین میرزا گه، اوآرقه لی اوزخلقی گه جان و دلیدن خذمت قیلیش گه تیاربولسه هم، رسمی دولت وظیفه سیدن آزاد ایتیلیشنی ایستر ایدی، چونکه اونینگ  سراییده گی سیرتشویش لوازمی ایجاد بیلن شغولنیشیگه امکان بیرمس ایدی . شونینگ اوچون علیشیرنوایی مهردارلیک وظیفه سیدن استعفا بیریب، بوایشنی امیرشیخیم سهیلی گه تاپشیره دی .

لیکن آره دن کوپ اوتمسدن،1472- ییل نینگ فبروری آییده (هـ.876 ، شعبان آییده ) علیشیرنوایی نینگ قتیق قرشیلیک کورستیش گه قره مه ی، حسین بایقرا اونی امیر( وزیر) قیلیب تعیین له یدی وامیر کبیرعنوانینی بیره دی ( بوعنوان عمری نینگ آخرگچه سقلنه دی ). شاه فرمانی بوییچه بیک لرایچیده امیرمظفربرلاس گینه نوایی دن یوقاریگه مهرباسیشی ممکن ایدی. خواندمیرنینگ «مکارم الاخلاق» اثریده خبربیریشگه کوره، بیرینچی کیلتیریلگن فرمان گه علیشیرنوایی اوته کمترلیک یوزه سیدن شونده ی مهرباسدی که، اوندن قوییراق قه هیچ کیم مهرباسلمسدی. دیوان منصبیده گی باشقه شهرت پرست بیک لرشاعرنینگ کمترلیگی وعالی جنابلیگی آلدیده لال قاله دیلر، چونکه اولرایندی نوایی بیزنینگ همه میزدن یوقاریگه امضاچیکه دی دیب، حسد اوتیده یانیب یورگن ایدیلر. بولرایچیده،کیینراق علیشیرنوایی نینگ اشدی دشمنی گه ایلنگن نظام الملک (مالی ایشلری بیلن شغولنرایدی) وپروانه چی عملیده گی مجدالدین لرهم بارایدی، البته .

علیشیرنینگ خلق پرورلیک وعادل لیک کبی فضیلت لرینی بیلگن کوپچیلیک عامه اونینگ وزیرصفتیده کوتریلشیدن جوده ممنون ایدی، علم وصنعت اهل لری اونی شرف لروشاعرلرامیرعلیشیرنینگ مهرباسگن کونیگه اتب « تاریخ » لربیتگن ایدی .

نوایی جماعت اهمیتیگه ایگه بولگن بنالرقوریش، شوتیپده گی بنالرنی قیته تیکلش، باغ ـ باغلربرپا ایتیش ساحه سیده هم علاحیده نام چیقرگن. خواندمیر« خلاصه الاخبار» اثریده یازیشیچه، نوایی اول هرات نینگ کوشک مرغانی دیگن جاییده بوخیل ایش لرنی باشله گن . سونگ بوایشلرکیینگیتیریلگن .

نوایی مدرسه وخانقاه ده استقامت قیلوچی کیشیلرنی آذیق – آوقات، کییم – کیچک لربیلن هم تامینلب تورگن. مثلا: «اخلاص» خانقاهیده،خواندمیریازیشیچه، هرییل 2000 گه یقیین پوستین، باسمه چکمان، کویلک ـ ایشتان، تقی وکفش اوله شیلگن. نوایی مدرسه، مسجد وخانقاه لرگه قطع وقف لربیلگی لنگن همده بوساحه ده قتیق ترتیب اورنتیش گه حرکت قیلگن.1482-1481 ییللرده نوایی اوزی نینگ بوساحه ده گی ایشلریگه معلوم درجه ده یکون یسب، بوبنالرنینگ وقف لری حقیده « وقفیه» ناملی اثرینی یازه دی . بواثربیلن چقورراق تانیشگنده شونیرسه معلوم بولدی که، گرچه نوایی اوشه دورجمعیتی نینگ اجتماعی قیافه سینی اوزگرتیره آلمه گن واوزآلدیگه بونده ی وظیفه نی قویمه گن بولسه هم، لیکن بوساحه ده اکتیف فکریورتیب، بیرقطارعملی ایشلرنینگ عهده سیدن چیقه آلگن .

شونینگ نتیجه سیده اوخلق آره سیده بویوک دولت اربابی صفتیده تنیلیب، « بویوک امیر» ( امیر کبیر)، « امیرروشن ضمیر» لقب لری بیلن تاباره کینگ شهرتاپه باشله دی. علیشیرنوایی موجود شرایط بیلن کیلیشه آلمه ی، سرای فتنه لریدن چیتده توریش مقصدیده 1474 ییلده وزیرلیکدن بوشه تیلیشینی قطعی طلب قیله دی. خواندمیر یازیشیچه :

زمنصب روی دربی منصبی به

که ازهرمنصبی بی منصبی به

دیگن بیت نینگ مضمونینی خاطردن اوتکزیب، امیرلیک منصبی دن استعفا بیردی . سلطان صاحبقران هم اول حضرت نینگ کونگلی ایستگی نی اوزمبارک کونگلی آرزوسیدن یوقاری قویگن لیکدن بوتوغریده هم فکربولدی ».

بیراق نوایی وزیرلیک لوازمیدن کیتگندن سونگ هم سلطان حسین بایقرا سراییده اینگ نفوذ لی سیاسی ارباب بولیب قاله بیردی. بابرنوایی وحسین بایقرا مناسبتلریگه توخترایکن، نوایی نی پادشاه نینگ « بیگی ایمس ایدی، بلکه مصاحبی ایدی» ـ دیب کرکترله یدی. یعنی پادشاه نینگ نوایی گه مناسبتی اوزارا رسمی مناسبت لردن یوقاری بولیب، اوزیگه خاص بیرمعنی گه ایگه ایدی. بونگه قوییده گی حادثه یارقین مثال بوله آله دی .

نوایی وزیرلیکدن بوشب آلگندن کیین اوزی نینگ آرزو لریدن بیری مسلمانلر اوچون ضروربولگن حج گه بارماقچی بوله دی. ایریم سبب لرگه کوره قالدیریله دی. نوایی پادشاه دن هرات شهری نینگ چیتده گی گذرگاه دیگن جاینی اونینگ اختیاریگه بیریشنی، حج قیلمه گنی عوضیگه بوجاینی آباد ایته جگینی التماس قیله دی. بوییرده هرات اهالیسی حرمت قیلگن شاعرودانشمند خواجه عبدالله انصاری قبری موجود ایدی . پادشاه نوایی التماسینی ممنونیت بیلن بجره دی، نوایی شومملکتده ایکن، هیچ بیرالتماسی ییرده قالمسلیگینی آیته دی وشاهانه تون کییدیریب، اوییگه کوزتیب قویدی . بوندن معلوم بوله دی که، نوایی دولت نینگ، مملکت نینگ تیانچ لریدن بیری ایدی .

نوایی نینگ بنای خیرقوریش ایشلری او وزیرلیکدن کیتگندن کیین، گاذرگاه اطرافیده اینیقسه کیزیب کیته دی . بوییرده اوجماعت اوچون فایده لی بیرنیچه نایاب عمارت لرقوردیره دی. نوایی قورگن بنالرآقرسو یاقه سیده بولیب، همه نینگ دقتینی اوزیگه تارترایدی. بوییرنی روللری هم آبادقیلیش اوچون تیموری شهزاده لری کوپ اورینگن . بوحقده نوایی یازه دی .« ماضی سلاطین لیک اول ییرده باغ یسرغه عمارت سالغان امیرزاده لر، بلکه سلطنت کویین چالغان شهزاده لرآرزو نهالین تیکیب، مقصود میوه سی تاپیلمه غان وتمنا گلبنین ایکیب، قبول گلی آچیلمه غاندور». نوایی نینگ حرکتی بیلن 30 طناب میداندن عبارت بوییرلرقیسقه وقت ایچیده هرات نینگ اینگ آباد جاییگه ایلنه د ی.

بوقوریشلروآباد لیک قیلیش لرهمه سی فقط هرات خلقی گه ایمس بلکه بوتون مملکت گه قوانچ بخشلرایدی . نوایی نینگ هراتده گی شاعرلربیلن اولتریب توریشی اولربیلن یخشی مناسبتده بولیشی اولراوچون کتته اهمیت گه ایگه بولرایدی .

بولرهمه سی نوایی نینگ حرمتی گه حرمت، شهرتیگه شهرت قوشرایدی . خواندمیرخبربیریشیچه بودورده فقط تاریخ گه گینه عاید اونگه یقیین کتاب نوایی « التفاتی ساحه سیده » یوزه گه چیققن. مثلا: ییتتی جلد دن عبارت بولگن « روضه الصفا» اثری نینگ مولفی میرخواند، نوایی نینگ مذکورکتاب نینگ یره تیلیشی اوچون تشبث کاربولگن لیگینی، شوبیلن بیرگه، یره تیلیشی لازم بولگن اثرنینگ موضوعی، توزیلیشی واسلوبی یوزه سیدن هم عملی مصلحت لرکورستیلگن لیگینی ممنونیت بیلن تاکید له ید ی. اثرمولفی ایشگه کیریشیشی اوچون ییترلی ایش شرایطی بیلن هم تامین لنه دی . علیشیرنوایی « اخلاصیه» خانقاهیده گی کتته کتابخانه بولگن اوز خانه سینی یازوب قوراللری بیلن جهازلب، میرخواند گه تاپشیره دی. میرخواند اوزاثری مقدمه سیده قوییده گی لرنی یازه دی . « مبالغه، تکلف وخوشامدسیزشونی ایتیش ممکن که، اگرعالیجناب ( امیرنوایی ) کونگلی بیله غان عالملروعادی فاضل لرنی عزت واحترام قیلیش گه مایل بولمه گنده ایدی، معقول ومنقول علم لرنقشی تحقیق وتقلید اهل لری خاطره صحیفه سیدن اوچیب یوق بولرایدی ...»

"مکارم الاخلاق " مولفی نوایی گه بغشلب یازیلگن اثرلردن قیرققه یقین نی سنب اوته دی. بابرنینگ یازیشیچه، بودورده ایجاد قیلینگن هربیرینگیلیکنی علیشیرنامی بیلن باغلشگه واتشگه حرکت قیلگن لر.

هرات نینگ مدنی حیاتیده پادشاه حسین بایقرا هم بیواسطه اشتراک ایتر. شعرلر یازر، یوقاریده ایتیلگنی دیک، علم وصنعت اهل لرینی قوللب ـ قوتلب توررایدی .

نوایی نینگ « بدایع الوسط » دیوانیده گی قوییده گی بیت شودورده شاه بیلن نوایی آره سیده اوزارا مناسبتلرصمیمی بولگنینی، ایجادی کوچلرگللب ـ یشنه گنینی کورسته دی :

خوش اول که، بزمده آی لرتیپرده ارغوشتک

شه انده طمبوره چالیب، نوایی دیسه قوشیق

ینه شونی هم تاکیدلش کیره ک که، بووقتده اوزبیک تیلی اوچون آلیب باریلگن کوره ش لرده حسین بایقرا علیشیرنوایی تمانیده توره دی واونینگ بوساحه ده گی فعالیتی نی قوللب ـ قوتله یدی .

بونوع ایسته یدورایمدی رای عالی

که قیلغه ی فکرتینگ دیوان خیالی

1486- ییلده شاعراوزی نینگ ایکینچی ینگی دیوانی ـ « نوادرالنهایه » نی یره تدی . علیشیرنوایی سونگی  پیتلرده کوپراق شرق ادبیاتی نینگ اولمس آبده لری بولگن نظامی گنجوی وخسرودهلوی نینگ « خمسه» لری تیپیده گی نمونه وی اثریره تیش اشتیاقی بیلن یشر، شواوی ـ فکراونی بند ایتگن ایدی .

«خمسه » یره تیش شرق خلقلری ادبیاتیده عنعنه حالیگه کیرگن بولیب، بودورده هم بیرقطارقلم کش لربوساحه گه اوچره گن ایدیلر.

نوایی گچه، فقط هندوستانلیک فارس شاعری امیرخسرو دهلوی گینه نظامی گه ایرگشیب موفقیت قازانگن، اولوغ شاعر عبدالرحمن جامی ایسه بوپیتــده « خمسه » یره تیش اوستیده قیزغین ایش آلیب باررایدی .

علیشیرنوایی آلدیده هم شونده ی اولوغ بیروظیفه توره رایدی . شوپیت گچه اوزی نینگ بدیعی ایجادی بیلن اوزبیک تیلیده هم گوزل بدیعی اثرلریره تیش امکانیتی چیکسیزایکن لیگینی اثبات قیلگن نوایی « خمسه » کبی نمونه اثرینی اوزبیک تیلیده یره تیش اشتیاقی ده ایدی . موجود « خمسه » لرفارس تیلیده بولیب، اولردن کوپراق فارسی زبانلربهره مند ایدی .

علیشیرنوایی هم اوز سلف لری « خمسه » سی درجه سیده، اما اوزبیک تیلی نینگ بای ایچکی امکانیت لریدن اونوملی فایده لنگن حالده « خمسه» یره تیشنی اساسی مقصد قیلیب قویگن ایدی :

فارسی اولدی چو اولر غه ادا

تورکی ایله قیلسام آنی ابتدا

فارسی ایل تاپتی چو خرسندلیک

تورک داغی تاپسه برومند لیک

جوده کتته تیارگرلیک نتیجه سیده آرزو ـ نیت حقیقت گه ایله نیشی معلوم درجه ده انیق بولیب  قالگنی دن کیین، علیشیرنوایی ینگی اثرنی یره تیش گه کیریشیش آلدیدن عادتده گی دیک، استاذی مولاناعبدالرحمن جامی گه مصلحت سالگنی ده، اوعلیشیر نوایینی صدق دلدن تبریک له یدی .

علیشیرنوایی اوزبیک تیلده « خمسه » یره تیش ایشیگه قیزغین بیریلیب کیته دی. نوایی نینگ ایلیک تورت مینگ سطردن عبارت بیش مستقل داستاننی اوزایچیگه آلگن « خمسه » ایکی ییلدن آرتیق راق مدت ایچیده یعنی «خمسه» نینگ بیرینچی فلسفی – اخلاقی تیمه ده گی داستانی « حیرت الابرار» 1483- ییلده، شوییلی باشلنگن « فرهادوشیرین » داستانی 1484- ییل باشیده، «لیلی و مجنون»، «سبعه سیار» داستانلری شوییل نینگ اورته سیده جمادی الثانی آخرگی «سداسکندری» داستانی 1485- ییل نینگ باشلریده یازیب توگه تیلگن . مملکت ودولت ایشیدن « باش قاشیگنی فرصت بولمه گن » شاعر« خمسه » دیک ییریک اثرنی ایکی یازیب توگته دی . جوده قیسقه مدت ده مهارت بیلن یره تیلگنی نوایی نینگ « خمسه» سینی بیرنیچی بولیب مولاناعبدالرحمن جامی ممنونیت بیلن کوریب چیقه دی واونگه جوده یوقاری بها بیره دی . او« خردنامه اسکندری » داستانیده تاکیدلب اوتگنی دیک، علیشیرنوایی « خمسه » سی نینگ ترکی تیلده یوزه گه کیلیشی عالم شمول اهمیت گه مالک ایدی .

علیشیرنوایی نینگ کیچیک زمانداشی زین الدین واصفی نوایی نینگ « خمسه » نی یازیب توگتگنیدن سونگ حسین بایقرا گه تقدیم ایتگن وقتیده یوزبیرگن واقعه لرحقیده بیرلوحه کیلتیره دی. حکایه قیلینشیچه، شاه «خمسه» اثرینی قولیده توتیب « پیرکیم ومرید کیم ؟ » دیب سوال بیره دی . شونده علیشیرنوایی « پیرنینگ تیله گی مرید نینگ تیله گی» دیب جواب قیتره دی. حسین بایقرا اوزی نینگ آق آتینی علیشیرمینیشینی التماس قیلیب، اوزی آت نینگ جلویدن اوشلب پیاده باره دی .

بونده ی یوکسک بها گه سزاواربولگن « خمسه» اوشه دورده خلق نینگ ایلغار کیشی لری تمانیدن قیزغین کوتیب آلینه دی وهنوزگچه اوزقیمتی نی سقلب قالدی .

علیشیرنوایی حیات نینگ سونگی ییللری

اگرعلیشیرنوایی نینگ موجود اثرلرینی یره تیلگن دوریگه کوره دسته بندی قیلیب چیقیلسه، اونینگ اکثریت قسمی سونگی اون ـ اون بیش ییل ایچیده یره تیلگن بره که لی ایجاد نتیجه لری ایکن لیگی انیق لنه د ی .

علیشیرنوایی نینگ « خمسه» دن کیین یازگن اثری « تاریخ ملوک عجم » بولیب، بوحقده مولف شونده ی یازه دی: « خمسه» شغلیدن چون فراغت تاپیب مین، تخیلیم گیتی نوردین سلاطین تاریخی دشتیغه چاپیب مین، چون نامه سوادی ظلمیدن « تاریخ ـ ملوک عجم » و « تاریخ انبیاوحکما» اداسین توزوب مین، سلاطین اولگن آتین بوحیوان سویی بیله تیرگوزوب مین .»

1488- ییلده علیشیرنوایی نینگ استاذی سیدحسن اردشیروفات ایته دی. بووقتده هراتدن عراقده بولگن شاعراستاذی دین جدالیگی الم لرینی باشدن آغیرکیچیره دی و1490- ییلده سیدحسن اردشیرخاطره سینی ابدی لشتیریش مقصدیده « حالات سیدحسن اردشیر» نثری اثرینی بیته دی .

شوییلی معما ژانری واونینگ اوزیگه خاص خصوصیتلری حقیده « رساله مفردات درفن معما» اثری یوزه گه کیله دی. اثرنینگ مرکب شعری ژانرلردن حسابلنگن معما حقیده هم نظری، هم شعری مواد لرگه بای بولیب، نوایی اونی اوزی نینگ بوژانرگه بولگن یوقاری طلب لری درجه سیده یره تگن ایدی . رساله اوزدوریده مناسبت بهالنگن واوندن درسلیک صفتیده منتظم فایده لنیلگن . علیشیـــرنوایی 1491- ییلده ( هـ. 896) «مجالس النفایس» تذکره سینی یره ته دی .اوزدوری ادبی ومدنی حیاتی حقیده بای معلومات بیروچی بونادراثردن سونگ نوایی 1492- ییلی ادبیات نظریه سیگه عاید « میزان الاوزان » رساله سینی بیته دی . بونده عروض وزنی پرنسیپ لری بیرینچی مراتبه اوزبیک تیلیده مکمل تحلیل قیلینه دی .

1492- نوامبر آییده مولانا عبدالرحمن جامی وفات ایته دی. بو، نوایی اوچون جوده آغیرمصیبت ایدی. نوایی « عزا ایگه سی » صفتیده استاذی نینگ بیرییللیک مرکه سینی اوتکزه دی، سونگ اونینگ خاطره سینی ابدی لشتیریش مقصدیده « خمسه  المتحیرین » اثرینی یره ته دی. عبدالرحمن جامی، شونینگدیک، علیشیرنوایی نینگ هم حیات یولی، ایجادی فعالیتی وایکی اولوغ خلق وکیل لری نینگ اوزارا ادبی علاقه لری مساله سینی اورگنیشده غایت قیمتلی وبای متریال بیریشی بیلن بواثر اوزاهمیتینی هنوزسقلب کیلماقده .

علیشیرنوایی 1495 ـ96- ییللرده « نسایم  المحبه» اثرینی یازیب توگته دی . بواثرعبدالرحمن جامی نینگ « نفحات الانس» اثری نینگ معلوم درجه ده ترجمه سی بولیب، علیشیرنوایی اونی شیخ فریدالدین عطار، شیخ فرید شکرگنج، خواجه احمد یسوی کتابلریدن آلینگن مواد بیلن، تورک خلقی وکیل لری حقیده گی معلومات لربیلن باییتدی، استاذی جامی واونینگ بیرقطارتدقیق ایتشیده اهمیت گه مالک دیر.

نوایی نینگ کیینگی ییللرده ساغلیگی هم یمانلشیب باره رایدی. شونگه قره مه ی، او اوزایجادی ایشلرینی عملگه آشریشده دوام ایتر، اجتماعی، سیاسی ایشلرده هم قتنه شرایدی . 1490- ییلده سلطان حسین بایقرا مسکوگه ایلچی لریوباریب، اوزارا « دوستلیک ومحبت حقیده » شرطنامه توزیش نی تکلیف قیلدی . بونده ی تدبیرلرنی عمل گه آشریشده نوایی کبی کوچلری نینگ تشبث کاربولگنی گه  شبهه لنمسه هم بوله دی.

اوزغزللری نینگ بیریده :

عـــالم اهــــلی بیلینگیزکیم، ایش ایمس دشمنلیک

یاراولونگ بیر- بیرینگیزگه کیم، ایروریارلیغ ایش

شاعرنینگ ایجادساحه سیده گی عمربویی قیلگن آرزولریدن بیری اوزی نینگ باله لیکده سیویب اوقیگن وایجادی، دنیاقره شی نینگ شکلنیشیده مهم رول اوینه گن فریدالدین عطارنینگ « منطق الطیر» داستانیگه جواب یازیش ایدی . بواثرنی اواوزآنه تیلیده یره تیش نی ایسترایدی . 1498،99- ییللرده یازیب توگتیلگن « لسان الطیر»  داستانیده شاعراوزی نینگ اجتماعی ـ سیاسی و فلسفی قره شلرنی مجازی روشده بیان ایته دی .

علیشیرنوایی 1499- ییلده « محاکمه اللغتین » اثرینی یازیب توگته دی . بواثریده اواوزبیک تیلی فضیلت لرینی نظری جهتیدن دلیل له دی. نوایی فارس واوزبیک تیللریده گی سوز وگرامری شکل لرینی بیر- بیریگه چاغشتیریش نتیجه سیده، فارس تیلینی کم سیتمه گن حالده، اوزبیک تیلی افضل لیک لرینی  قطارمثاللرده انیق کورستیب بیردی .

بولردن تشقری، علیشیرنوایی قلمیگه منسوب بولگن «چهل حدیث» ( 1481 ـ 1482)، « نظم الجواهر» ( 1485)، « سراج المسلمین» ( 1500-1499) شاعرکلیاتیگه مقدمه صفتیده یازیلگن « مناجات نامه » (1500-1499) کبی اثرلرهم موجود.

علیشیرنوایی حیاتی نینگ آخرگی ییللریده قیلگن اینگ مهم ایشلریدن ینه بیری فارسی شعرلریدن عبارت « دیوان فانی » نی توزیشی بولدی . اونینگ انه شوییللرده ایلگری بتیلگن قصیده لرینی « فصول اربعه»، (تورت فصل)، « سته ضروریه»،(آلتی ضرورت) ناملری بیلن توپله یشی هم بواثرلرگه جدی اهمیت بیرگنینی کورسته دی .

نوایی نینگ یوکسک شخصی فضیلت لریدن بیری محنت سیورلیگی، دایم اوز ایجادی ایشلرینی عملگه آشریش اوستیده تینمه ی ایشله شی ایدی . او« خمسه » دیک اثرنی ایکی ییلده یره تگن دن کیین هم اونینگ فعالیتی ده جوده کوپ ایجاد معجزه لری یوزبیرگن ایدی . اوبیران اثرینی اوزاق مدت دوامیده یازمه گن . قیسی اثرنی یازیشگه باشله سه، تیزیازیب توگله گن . چونکه اونینگ غایه سی وشکلنی اوزاق وقت اویلب، پشیریب یورگن . فاکت لرشونی کورسته دی که، شاعرده گی  ایجادی جوشقین لیک 1490- ییلدن کیین ینگی پله گه کیرگن .

علیشیرنوایی « محبوب القلوب » اثریده اوزی نینگ جوده مرکب ومشقتلی عمری دوامیده توپله گن بای حیاتی تجربه لری نتیجه سی اوله راق، دوری نینگ اخلاق نورم لرینی بیلگی له یدی .

علیشیرنوایی اثرلرینی سینچیکلب اورگنیش نتیجه سیده شاعرنینگ ایجادی ریجه لری کینگ بولگنی، اولردن آیریم لری نینگ عملگه آشمه ی قالگنی معلوم بوله دی: او « تاریخ ملوک عجم » اثری نینگ خاتمه قسمیده سلطان حسین تاریخینی بیتیش نیتی بارایکن لیگینی اوقتیرگن ایدی .

مثلا، نوایی نینگ بیرآرزوسی نینگ « تاریخ انبیاوحکما» اثریده کیلتیریلگن اونده شاعریوسف قصه سی حقیده فکریوریترایکن، یوسف وزلیخا گه اتب اثریره تگن فردوسی، عبدالرحمن جامی ، خواجه مسعود عراقی کبی فارس – تاجیک ادبیاتی نماینده لرینی سنب اوته دی وتورکی تیلده « یوسف وزلیخا» حقیده اثریازیش نیتی بارلیگینی تاکیدله یدی . اما اونی یازیش شاعرگه نصیب بولمه گن.

علیشیرنوایی اوزعمری نینگ آخرلریده یره تگن « لسان الطیر» اثریده ایجادی ریجه لریدن ینه بیری حقیده قیمتلی معلومات کیلتیره دی . شاعرشیخ صنعان حکایه سینی بیان ایترایکن شیخ صنعان بیلن اوزعشقی اورته سیده کوپ مشترک تمانلربارلیگی، سیوگیلی سی دردی اونی هم شیخ صنعان دن کم عذابلمه گنی حقیده سوزلب، شونده ی یازه دی :

کیل، نوایی،سوزنی حا لا ختم قیل

عشق ارا اظهاردردی قیلمه غیل

بیرنیچه کون عمردین تاپسم امان

شهر عشقم نظم ایته ی بیرداستان

انده بیلگه ی کیمگه کیم انصاف دور