یورک دویغیلاری

           علاوه بر شعر و نثر در تعبير هاي عاميانه نيز اين صنعت کاربرد زياد دارد، مثلا : « هيچکس»،....، هرگاه بيان پارادوکسي فشرده شود وبصورتي درآيد که دو روي ترکيب آن، در مفهوم يکديگر را نقض کنند، به آن تصوير پارادوکسي ميگويند، مانند: « جانب بي جانبي»، « دانه بيدانه گي» [52]

             پارادوکس يکي از ابزار هاي زبان شاعرانه است که همزمان درست و نادرست را، نه صرفا با همکناري شگفت انگيز واژه ها، بلکه با همنشيني ظريف معناي عادي واژگان درهم ميتند. به عبارت ديگر، پارادوکس با برجسته سازي زبان، آنرا از حدود متعارف برداشتهاي ما بيرون مي برد و موجب کشف ايده اي نهفته ميشود. پارادوکس در دوره هاي نخستين شعر و نثر فارسي، به دليل دريافتها و احساس هاي ساده شاعران و نويسندگان، کم و اغلب ساده است. در آثار صوفيان، به سبب عوالم احساسي پيچيده آنها، اين نوع بيان گسترش فراوان مي يابد و در شعر هاي ميناتوري پيروان سبک هندي پارادوکس بسامد بالايي دارد. به ويژه ابوالمعاني بيدل در اين نوع تصوير مهارت فوق العاده اي دارد. او با کنار هم نهادن واژه ها، معاني ظريف و باريک ايجاد مينمايد. [16]

          1 ـ صنايع يا هنرنمايي هايي که به ايجاد برتر و انتقال انديشه و عاطفه کمک ميکنند. مثل: تشبيه، استعاره، مجاز، کنايه، اغراق، جناس، ايهام، تلميح، تضمين و غيره.

         2  ـ صنايعي که اگرچه عنوان و اسم مستقل دارند، ميتوان آنها را در دسته اول گنجانيد و تقسيم بندي هاي بيهوده اي براي آنها قايل نشد، مثل : ترصيع، اشتقاق که هردو نوعي از جناس استند.

         3  ـ صنايعي که هيچ کمکي به انتقال عواطف و زيبايي کلام نميکنندو فقط جنبه تفنن و سرگرمي دارند، مثل شعر بي نقطه گفتن، يا شعري که در همه ابياتش فلان واژه بکار رفته باشد وغيره. [52]

            در شعر مکتب هندي تقريبا همه اين صنعت هاي ادبي بکار رفته است؛ منتها بعضي از اين صنعتها بيشتر و بعضي ها کمتر استفاده شده است. در اينجا، برخي از صنايعي که در شعر مکتب هندي بسامد زيادي دارد و يکي از ويژگيهاي سبکي اين مکتب است، برشمرده و براي توضيح بيشتر مطلب، اين صنايع را در دو دسته : محاسن بديعي ومحاسن بياني، مورد بررسي قرار ميدهيم :

د ) بازتاب اوضاع اجتماعي و سياسي :

          طوريکه قبلا نيز گفتيم، دوران مورد مطالعه ما از حيث جريانات اجتماعي و سياسي عهد نا مساعدي بود. بعد از سقوط امپراتوري تيموريان هرات در اين قلمرو بزرگ ماجراهاي خونباري بوقــــوع پيوست که اين وضع را در اينجـا نميتوان نا ديده گذشت.

        چنانکه ميدانيم از آغاز قرن دهم در قلمرو اسبق تيموريان سه دولت رقيب به ميان آمده، بخاطر غصب قدرت جنگها و تنشهاي زيادي را ايجاد کردند و طبعا اين تنشها به غارت و چپاول و بي سروساماني انجاميده باعث رنج عذاب براي مردم ميگرديد. استاد صفا مينيسد: « اگرچه در اين دوران بنام سه تن از مفاخر تاريخ نظامي و سياسي ايران باز ميخوريم، نبايد بسياري اعمال زشت و نابخشودني راکه در اين عهد افتخار جاري بود فراموش کنيم.در اين دوران بارور تاريخ ايران به تازيانه زدن و کشتن دادجويان و باز گذاشتن دست بيدادگران، کشتارهاي بزرگ مردم، کور کردن، پوست کندن آذميزاد، سوزاندن فرزندان آدم در آتش يا در قباي باروتي، افگندن انسان در قفس و سوزانيدن او، محبوس ساختن آدمي در خم و فرود انداختن از بالاي مناره مسجد، بريدن گوش و زبان و بيني و بسياري از ينگونه عملهاي وحشيانه از جمله کار هاي جاري و عادي بود. شرابخوارگي و اعتياد به افيون و حب فلونيا و چرس و بنگ و حشيش در اين دوران نه تنها در ميان مردم عادي بلکه بين طبقات برگزيده کشور و در خاندان سلطنتي و ميان پادشاهان به همراهي نديمان شان باب بوده و آن گروه را اندک اندک از جنگاوري و دلاوري که در آغاز دوره صفوي داشتند به سستي و زبوني پيان آن عهد افگند.» [39 ]

ک ــ توصيف :

             در اين دوران توصيف ها بسيار گوناگون و متنوع ميشود. شاعر براي عرضه هنر خويش سعي ميکند تا وصف هاي بسيار متعدد و مختلف از يک چيز به دست دهد و با استفاده از توصيف به شکل هاي گوناگون مضامين متنوع ايجاد کند. « يکي از مختصات پيروان سبک معروف به هندي اين است که در روبرويي با عالم بيرون بيشتر به حالات نفساني خود توجه ميکنند. به عبارت ديگر، بجاي آنکه شاعر در طبيعت قرار بگيرد و آن را وصف کند، طبيعت است که در ذهن و روح شاعر تاثير کرده و شعر او بيان اين تاثر است.» [38

شجره تراکمه آتلی کتاب، ترکمن خلقی نینگ نسبی، گلیپ چیقیشی، تاریخی، یایران یرلری، مدنیتی، رسم و رواجی باره ده قیمتلی معلومات بریان ارزشلی اثر دیر. بو کتابی میلادی 17 نجی عصر ده خیوه خانی ابوالغازی بهادرخان (1603 ـ 1664 م.) یازیب دیر. بو اثر ده ابوالغازی خان ترکمن خلقی و اونینگ دولتدارلیق تاریخینی قدیم دورلردن باشلاپ اؤز دورینه چه یازیب گورکزیار.

            ترکمن خلقی نینگ تاریخی حقینده باشقه کوپ اثرلر، جمله دن: دیوان اللغات الترک، الکامل، عجایب البلدان، تاریخ طبری، حدودالعالم، تاریخ گردیزی، جامع التواریخ  و روضه الصفا یالی اثرلرده قیمتلی معلومات لار بیریلیب دیر. ولی بو کتاب لاردا ترکمن لر حقده بیریلیان معلوماتلار کوپ غیسغا بولوب یاده ایزی گیدرلی دأل دیر. ابوالغازی خان هم شول کمچیلیگی دویوب «شجره تراکمه» نی یازماغا اورنیغیب دیر. بو تاریخی کتاب لاردان  وباشغه ترکمن لرینگ آراسینده بو لارینگ جد اعلی سی بولان ـ اوغوز خانینگ عمری، ادن ایشلری، اوروش ـ یوریشلری  و اولاد لاری حقده اینگ ایرکی دورلردن باشلاپ « اوغوز نامه» دییه ن تاریخی ـ حماسی اثر دؤراپ دیر. اوغوز ناما نینگ متنی عصرلار بویینچا اویتگأپ دیر. اونینگ اسلامدان اؤنگکی متنی بیلن اسلام ظهوریندن سونگقی عصرلاردا دورأن متنینده کوپ تفاوتلار گؤرینیار.  ابوالغازی خان اثرینی یازانده بو داستانینگ سونگقی واریانتیندان خیرلانیبپدیر.

اوغوزخان تمام مغول وتاتار ایلی نینگ لشکرینی جمع قیلیب «تلاس» و «سیرم» غه کیلدی. تاشکنت و بخارا پادشاه لری صف تارتیب اوروشه بیلمه دیلر. اولوغ شهرلرغه و محکم قلعه لر غه بیرکیندیلر. اوغوز خان سیرم و تاشکندنی اوزی قبب  آلدی و تورکستان و اندیجانغه اوغلان لرینی ییباردی. آلتی آیده تورکستان بیرلن اندیجاننی آلیب آته سی خدمتیغه کیلدیلر. اوغوز خان بو آیتیلغان ولایت لرنینگ برچه سیغه داروغه لر قویوب، سمرقند سری یوردی، تقی سمرقندنی آلیب، داروغه قویوب، بلخ باردی. بلخ نی هم آلیب داروغه قویوب، غور ولایتی نینگ اوستیغه یوردی. قیش ایردی، غور نینگ تاغ لریغه قار کوپ توشیب ایردی، لشکر خلقی یورمکگه قینلدیلر. خان حکم قیلدی کیم هیچ کیم مندین قالمه سین تیب، باریب غورنی آلدی، ایرسه ییل کیلیب یاز بولدی، لشکر نینگ سانین آلدی، بیر نیچه کیشی کم کیلدی، انلرنی سوردی، هیچکیم بیلمه دیلر. بیر نیچه کون دین سونگ اول کیشیلرخان خدمتیغه کیلدیلر. خان انلر نینگ احوالین سوردی، ایرسه آیتدیلر کیم بیر نیچه کیشی لشکر نینگ سونگیندین کیله تورورب ایردوق، تاغ ایچینده بیر کیچه قار یاغدی. اندین سونگ یوروبیلمه ی، اوشول ییرده یاتتوق، آت لریمیز برچه سی اولدی. بهار بولغاندین سونگ پیاده کیله تورورمیز، تیدیلر. خان حکم قیلدی، اول جماعتغه «قارلوق» دیسونلر، تیب، برچه قارلوق ایل انلرنینگ نسلیندین تورور. اندین اوتوب کابل و غزنین نی آلدی. اندین سونگ کشمیر اوستیغه یوردی. اول چاغده کشمیر نینگ پادشاهی نینگ آتی «یغما » ایردی. کشمیر نینگ محکم تاغلری، اولوغ سوو لری کوپ بولور. یغما آنغه آرقه بیریب، اوغوز خانغه باقینمه دی. بیر ییل اوروشتیلر، ایکی طرفدین کوپ کیشیلر اولدی، عاقبت اوغوزخان کشمیرنی آلدی، تقی یغمانی اولتوردی، لشکرینی قتل عام قیلدی، بیر نیچه وقت انده توروب، قیتیب بدخشان اوستی بیرلن سمرقند کیلدی. اندین مغولستانغه باریب ایوغه توشتی.

اوغوزخاندین تا قوزی یاوی خانغه چه نیچوک که آیتتوق شونداق تورور، ایمدی اینال خاننی آیتورمیز، تنگریم بویورسه انشاءالله تعالی. اینال خان نینگ تا بیز بو کتابنی آیتغان چاققه چه بیربیر آیتورمیز، برچه سی راست تورور، هیچ غلطی یوق تورور. اما قوزی یاوی خان بیرلن اینال خان نینگ آره سینده نیچه ییل اوتگه نینی جزم آیته بیلمه یمیز. انداق هم بولسه آز آیته لی شاید کوپ آیتساق یالغان بولغای. تورت مینگ ییل بار تورور. اندین بیله تورورمیز کیم اوغوزخان کیومرث زمانینده ایردی. اینال یاوی خان نینگ وزیر ـ وکیلی قایی خلقیندین «قورقوت آته» ایردی. اول بیز نینگ پیغمر یمیز آته لری نینگ اینیسی عباس اولادی نینگ اوغلانلری بغداد شهرینده بیش یوز ییل پادشاهلیق قیلدیلر. قورقوت انلرنینگ زمانینده ایردی. کیومرث بیرلن عباس اوغلانلری نینگ آره سی بیش مینگ ییل تورور. قوزی یاوی خان اوغوز نینگ بیشینچی اوغلی تورور. پس اوزینگیز حساب قیلینگ، قوزی یاوی خان بیرلن قورقوت آته نینگ خانی اینال نینگ آره سی نیچه ییل بولور؟ ایمدی بیز بو آیتیلغان تورت مینگ ییل ده بیر بیر و آت به آت کیم نینگ بولغانین و کیم نینگ بولمه غانین بیلمه یتوروبمیز، مونچه ـ مونچه بیلسک هم باشدین ایاققه چه صورتینی بیله تورورمیز، انی ایته لینگ.

شاه ملک بوزوقلیغینده دینگلی بیک باشلیق عراققه بارغان سالور ایلی، کوپ ییل لر انده اولتورغاندین سونگ، اولر نینگ ایچینده «اوکورجیق» آتلی بیر توغیشلی ییگیت پیدا بولدی. ترکمن لر نینگ تاریخ بیله تورغان کیشیلری اوکورجیق آلپ نی اون آلتی آرقه ده اوغوز خانغه یتکوزوب، مونداق سنب تورورلر کیم اوکورجیق آلپ آته سی قراغازی بیک، انینگ آته سی قراچ، انینگ آته سی بتام غازی، انینگ آته سی بوریجی غازی، انینگ آته سی قلال غازی، انینگ آته سی اینال غازی، انینگ آته سی سلیمان غازی، انینگ آته سی حیدر غازی، انینگ آته سی اوت کوزلی اورس، انینگ آته سی قزان آلپ، انینگ آته سی انکش، انینگ آته سی اندر، انینگ آته سی اتا، انینگ آته سی تیمور، انینگ آته سی سالور، انینگ آته سی تاغ خان، انینگ آته سی اوغوزخان.  بو سوز محض غلط تورور. انینگ اوچون کیم اوغوز زمانیندین تا بو وقتغه چه تورت مینگ و بیش یوز ییل یا آلتی یوز ییل بولوب تورور. اوغوز بیلن اوکورجیق آره سی تورت مینگ و تورت یوز ییل. اون آلتی آرقه تورت یوز ییل ده هر چند کوپ بولسه تورت یوز ایللیک ییل ده اوتر، پس اوکورجیق نینگ تورت مینگ ییل ده اوتگن آته لری نینگ آتی قنی؟

همانگونه که در پنج سده نخست میلادی مدنیت گریکوـ بودیک در خراسان زمین انکشاف نموده و تشعشع این مدنیت به ماحول آن: به هند، ماوراالنهر منتشر شده بود، تمدن اسلامی نیز از همین سرزمین به شمال و جنوب انتشار پیدا کرد. نفوذ و گسترش آئین اسلام در خراسان، رستاخیز بزرگ معنوی بود که تا جایی به گسترش اندیشه های علمی، ظهور جریانهای مختلف فلسفی و فکری میدان داد. به ویژه از قرن سوم هجری تا سده پنجم هجری یکی از اعصار درخشان و طلایی در خراسان و ماوراالنهر بشمار میرود.

            یکی از این نستوه مردان گستره ادبیات، دانش وخرد انسانی که در سده پنجم هجری میزیسته، حکیم ناصرخسرو بوده است. او که در دوره شب اندود استبداد فیودالی زندگی میکرد، چنان آثاری در نظم و نثر ایجاد کرد که در انها وضع ناگوار جامعه آن روزی را به نیکویی ترسیم نموده است. از همین سبب است که سخنان گزیده و اندیشه های فروغناکش چنان گشن شاخ پرباری بر تناور درخت پربار ادبیات دری جاودانه سبز مانده است. بر ماست که وی را خوبتر شناسیم و از فروغ اندیشه تابناکش بهره ور گردیم و برای شناسایی وی نخست از احوال  زندگی وی آغاز میکنیم:

باری مارسل پروست گفته بود :

« نقش هنرمند متوقف ساختن زمان و ثبت لحظه هاست. زندگی بدانگونه که جاری است، جز زمان از دست رفته چیزی نیست. زمان گذشته باید در یک تصویر جاودان هنری تغییر چهره دهد، از نو زنده و بار دیگر جلوه گر شود. »

تاکنون همه پژوهندگان و تذکره نگاران ناصر خسرو را در شمار شاعران بزرگ ادبیات دری آورده اند. شهرت وی نیز در بین مردم به شاعری است، ولی با مطالعه آثار متعدد ناصر خسرو به این حقیقت میتوان پی برد که ناصر پیش از آنکه شاعر باشد، یک متکلم اسمعیلی است و میتوان گفت که شعر برای وی بمثابه وسیله بوده است نه هدف. [1]  و از سوی دیگر برخی از پژوهندگان در حق وی مبالغت به خرچ داده او را فیلسوف و متبحر در دانش های مختلفه، به خصوص  در فلسفه افلاطون و ارسطو و دیگران دانسته اند. [2]  در صورتی که قبلا نیز گفتیم که دانش وی مکمل نبوده و اگر در کتب خود و به ویژه دیوان از افلاطون، ارسطو و دیگران نام میبرد و در زادالمسافرین، جامع الحکمتین، خوان الاخوان، دیوان و دیگر آثارش مسایل فلسفی را مطرح میکند، بخاطری است که فلسفه را رد نماید.  مثلا در قصیده ای که مطلع اش این  است:

 نوایی شناسلیک فنی علیشیر نوایی علمی بیوگرافی سینی یره تیشده کتته یوتوق لرنی قولگه کیریتدی . کوزگه کورینگن ادبیاتشناس وشرقشناس عالم لر: و. بارتولد، و. شرف الدین، صدرالدین عینی، آی بیک، واحد زاهدوف، ب. عبداله یوف وباشقه لرنینگ نوایی حیات یولی یره تیشگه بغشلنگن علمی ایشلری شولرجمله سیدن دور.

19 نچی عصر نینگ اککینچی یریمی 20 نچی عصر باشلریده اوزبیک ادبیاتی اوچ یونالیش ده دوام ایتدی: دراری ادبیات، تصوفی ادبیات و دموکراتیک ادبیاتی. اورته آسیا نینگ روسیه تمانیدن باسیلب آلینیشی نتیجه سیده بو منطقه ده اقتصادی ـ اجتماعی حیاتیده یوز بیرگن اوزگریش لر زمینه ده وجودگه کیلگن بو دور مترقی ادبیاتی، اوزبک ادبیاتی تاریخیده علیحده اورین آله دی. اوزبیک ادبیاتی نینگ ینگی یوقاری باسقیچی بوله دی.

نورمحمد عندلیب اوزی نینگ لیریک شعرلری و داستانلری بیلن اوزبیک و ترکمن خلقلری اره سیده مشهور بولگن شاعر دیر. اونینگ بخارا، قره کول، اورگنج، خیوه، مرو، نور آته کبی جایلرده انقلاب دن آلدین تورلی کیشی لر تمانیدن کوچیریلگن نسخه لری مسکو، لینینگراد، تاشکنت، دوشنبه، عشق آباد و باشقه شهرلرده سقلنه دی.

صوفی الله یار 1616 نچی ییلده سمرقند نینگ مینگلر قیشلاغیده الله قلی اسملی می کیشی عایله سده توغیلدی. او باشلانغیچ معلوماتنی اویده و مسجد حضوریده گی مکتب ده آلدی . صوفی الله یار اون یاشیده بخاراگه باریب اون بیش ییل لر مابینیده جویبار شیخ لریدن علم اوگندی، کسب و هنر آرتیردی. بخارا ده عایله قوریب، محمدصادق، امینه و حلیمه دیگن فرزند لر کوردی.